2 lần Trăng tròn trong tháng 5
Hội Thiên văn Hà Nội (HAS) cho biết, bầu trời đêm tháng 5 sẽ diễn ra hiện tượng thiên văn đặc biệt khi có hai lần trăng tròn xuất hiện trong cùng một tháng (ngày 16/3 và ngày 15/4 Âm lịch). Lần trăng tròn đầu tiên, được gọi là Trăng Hoa, đạt cực đại lúc 17h23 ngày 1/5 theo giờ GMT, tương ứng với 00h23 ngày 2/5 theo giờ Việt Nam. Tại Việt Nam, người dân có thể quan sát mặt trăng ở phía đông nam ngay sau thời điểm mặt trời lặn. Tên gọi này bắt nguồn từ các bộ tộc Bắc Mỹ, ám chỉ mùa hoa dại nở rộ.
Ngoài ra, hiện tượng này còn được người châu Âu cổ gọi là “Trăng Vắt Sữa” để đánh dấu mùa sữa gia súc dồi dào. Khi mới mọc, trăng thường có kích thước lớn và mang màu cam đỏ rực rỡ. Điều này do ảo ảnh mặt trăng đánh lừa thị giác và hiện tượng tán xạ Rayleigh khi ánh sáng xuyên qua lớp khí quyển dày.
Tháng 5 xuất hiện 2 lần Trăng tròn.
Lần trăng tròn thứ hai trong tháng sẽ xuất hiện vào lúc 15h45 ngày 31/5 theo giờ Việt Nam (8h45 giờ GMT). Theo quy ước hiện đại, lần trăng tròn thứ hai trong một tháng dương lịch được gọi là Trăng Xanh. Đây là hiện tượng thiên văn hiếm gặp, thông thường chỉ xảy ra với chu kỳ khoảng 2 đến 3 năm một lần.
Thực tế, mặt trăng không thay đổi màu sắc mà tên gọi này xuất phát từ sự chênh lệch giữa chu kỳ trăng 29,5 ngày và các tháng dương lịch. Cứ khoảng 2,5 đến 3 năm, số ngày dư tích lũy đủ để tạo ra lần trăng tròn thứ 13 trong năm. Sau sự kiện năm 2026, công chúng phải chờ đến tháng 12/2028 mới có thể gặp lại hiện tượng này.
Vì sao Trăng tròn hiếm khi xuất hiện vào ngày 14 Âm lịch?
CLB thiên văn nghiệp dư (USAC) trực thuộc khoa Vật lý – Vật lý kỹ thuật Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM cho biết, Trăng tròn không phải lúc nào cũng rơi vào ngày 15 Âm lịch. Trong quan niệm phổ biến, Trăng tròn thường gắn với ngày Rằm (ngày 15 Âm lịch). Tuy nhiên, dưới góc nhìn thiên văn, điều này không hoàn toàn chính xác.
Trăng tròn hiếm khi xuất hiện vào ngày 14 Âm lịch.
Trăng tròn thực tế có thể rơi vào bất kì ngày nào trong các ngày 14, 15, 16, 17 Âm lịch, trong đó ngày 16 là phổ biến nhất, còn ngày 14 là một trường hợp rất hiếm gặp. Một thống kê dài hạn về 3711 lần Trăng tròn từ năm 2025 đến năm 2324 (theo múi giờ Bắc Kinh) cho thấy tần suất xuất hiện Trăng tròn tương ứng vào các ngày Âm lịch như sau:
Ngày 14: 13/3711 lần (chiếm tỉ lệ 0,35%); Ngày 15: 1399/3711 lần (chiếm tỉ lệ 37,70%); Ngày 16: 1742/3711 lần (chiếm tỉ lệ 46,94%); Ngày 17: 557/3711 lần (chiếm tỉ lệ 15,01%).
USAC cho biết, nguyên nhân cốt lõi nằm ở chu kỳ pha của Mặt Trăng (tính từ giai đoạn Trăng non đến Trăng non tiếp theo, còn gọi là một tuần Trăng). Chu kỳ này có độ dài trung bình là 29,53 ngày, trong đó khoảng thời gian nửa chu kỳ từ Trăng non đến Trăng tròn không cố định mà dao động trong khoảng từ xấp xỉ 14 đến 15,6 ngày, sự chênh lệch lên đến hơn 1,5 ngày. Điều này có nghĩa là nếu Trăng tròn xảy ra muộn hơn một chút trong chu kỳ, nó rất dễ bị đẩy sang ngày Âm lịch tiếp theo (từ ngày 15 sang 16, hoặc thậm chí 17).
Bên cạnh đó, một ngày mới trong Âm lịch được xác định dựa theo ngày dân sự (từ 0 giờ đến 24 giờ), trong khi Trăng tròn là một thời điểm có thể xảy ra vào bất kỳ lúc nào trong ngày. Chỉ cần lệch vài giờ quanh mốc nửa đêm, Trăng tròn có thể bị tính sang ngày hôm sau. Đây là lý do khiến cho giá trị trung bình của nửa chu kỳ pha Trăng (khoảng 14,7 – 15 ngày) thường làm cho Trăng tròn bị dịch sang ngày 16 hơn là dừng lại ở ngày 15.
Ngoài ra, số ngày của tháng Âm lịch – 29 ngày với tháng thiếu và 30 ngày với tháng đủ cũng có liên quan đến phân bố này. Vẫn theo thống kê trên, Trăng tròn ngày 17 chỉ xảy ra trong tháng có 30 ngày, khi tuần Trăng có độ dài lớn hơn trung bình. Còn Trăng tròn ngày 14 chỉ xuất hiện trong tháng có 29 ngày, khi độ dài tuần Trăng là nhỏ hơn trung bình.
Sự dao động này không phải ngẫu nhiên mà có quy luật vật lý rõ ràng. Quỹ đạo của Mặt Trăng quanh Trái Đất có dạng elip, khiến vận tốc của nó thay đổi theo vị trí (nhanh hơn ở cận điểm, chậm hơn ở viễn điểm theo định luật II Kepler). Đồng thời, chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời cũng làm thay đổi tốc độ biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời, ảnh hưởng đến thời gian Mặt Trăng cần để quay trở lại pha ban đầu.
Chính sự chuyển động tương đối giữa Mặt Trời và vị trí cận địa trên quỹ đạo Mặt Trăng khiến cho điều kiện giao hội xảy ra gần cận địa hay viễn địa lặp lại theo một chu kỳ khoảng 412 ngày (tương đương 14 tuần Trăng). Trong chu kỳ này, độ dài mỗi tuần Trăng sẽ biến thiên từ 29 ngày 6 giờ 49 phút đến 29 ngày 19 giờ 32 phút (chênh lệch là 12 giờ 43 phút). Những biến thiên này khiến ngày Trăng tròn trong lịch Âm không cố định.
Quy luật của Trăng tròn
Theo USAC, ngoài chu kỳ 412 ngày nói trên, còn tồn tại một chu kỳ khác dài hơn với khoảng 8,85 năm (tương đương 111 tuần Trăng), ảnh hưởng đến biên độ dao động của độ dài tuần Trăng. Hiểu đơn giản, chu kỳ 412 ngày làm cho tuần Trăng lúc dài lúc ngắn theo một nhịp độ nhanh, còn chu kỳ 8,85 năm thì giống như một lớp điều biến chậm bên ngoài làm biên độ đó tăng hoặc giảm theo thời gian.
Có những giai đoạn mà các tuần Trăng dài trở nên dài hơn bình thường, và các tuần Trăng ngắn thì ngắn hơn nữa, nhưng cũng có những giai đoạn mà sự chênh lệch này giảm xuống, khiến các tuần Trăng tiến gần hơn với giá trị trung bình. Nguyên nhân của chu kỳ này là do trục nối điểm cận địa và viễn địa trên quỹ đạo Mặt Trăng quay dần theo thời gian, làm thay đổi cách mà các vị trí này ăn khớp với vị trí cận nhật và viễn nhật của Trái Đất.
Cuối cùng, lần tiếp theo Trăng tròn rơi vào ngày 14 Âm lịch diễn ra vào 22 giờ 18 phút ngày 27/06/2037 (giờ Việt Nam), với lần Trăng non gần nhất trước đó diễn ra vào 00 giờ 10 phút ngày 14/06/2037. Để Trăng tròn có thể xảy ra vào ngày này, cấu hình vị trí của Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng trên quỹ đạo phải sắp xếp sao cho độ dài tuần Trăng đó là rất ngắn.
Cụ thể, Mặt Trăng phải nằm xung quanh điểm cận địa và Trái Đất phải nằm xung quanh điểm viễn nhật trên quỹ đạo. Tiếp theo, thời điểm Trăng non phải xảy ra rất sớm vào ngày mùng 1 để thời điểm Trăng tròn xảy ra rất muộn vào ngày 14 mà không bị rơi sang ngày 15. Chính những điều kiện khắt khe như vậy làm cho chúng ta rất hiếm để thấy một lần Trăng tròn rơi vào ngày 14 Âm lịch.
Mặt sau của Mặt Trăng và hành trình khám phá bí mật ẩn giấu trong Hệ Mặt Trời
