Cộng đồng khoa học thế giới vừa phải tiễn biệt một tượng đài lớn khi nhà khoa học Mỹ J. Craig Venter, người dẫn dắt cuộc đua lịch sử giải mã bộ gen người và khai phá lĩnh vực sinh học tổng hợp, đã qua đời vào ngày 29/4 tại thành phố San Diego (Mỹ).
Ở tuổi 79, ông ra đi do những biến chứng bất ngờ phát sinh trong quá trình điều trị căn bệnh ung thư vừa được chẩn đoán gần đây. Theo thông báo từ Viện J. Craig Venter (JCVI), sự ra đi của ông đã để lại một khoảng trống mênh mông trong giới khoa học quốc tế, nơi ông vốn được tôn vinh là một trong những nhân vật có tầm ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến sự phát triển của ngành hệ gen học và sinh học hiện đại.
J. Craig Venter, người tiên phong trong lĩnh vực giải mã bộ gen người, qua đời ở tuổi 79 sau thời gian chiến đấu với bệnh ung thư. Ảnh: Sandy Huffaker/New York Times
Tên tuổi của Venter bắt đầu trở thành hiện tượng toàn cầu vào những năm 1990 khi ông quyết định thách thức Dự án Bộ gen người do Chính phủ Mỹ dẫn dắt. Với phương pháp “Giải trình tự shotgun” (shotgun sequencing) đầy táo bạo tại công ty Celera Genomics do mình sáng lập, ông đã đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu một cách ngoạn mục so với dự án có kinh phí 3 tỷ USD của Chính phủ Washington.
Cột mốc lịch sử được thiết lập vào năm 2000 khi bản nháp đầu tiên của bộ gen người được công bố, một thành tựu vĩ đại mà Tổng thống Bill Clinton từng ca ngợi là khoảnh khắc con người học được ngôn ngữ Thượng đế dùng để tạo ra sự sống.
Sự kiện này không chỉ thay đổi sâu sắc cách chúng ta hiểu về nguồn gốc loài người mà còn mở ra kỷ nguyên mới cho việc chẩn đoán, phòng ngừa và điều trị bệnh tật dựa trên nền tảng di truyền.
Khát vọng của J. Craig Venter không chỉ dừng ở việc đọc mã gen mà còn tiến xa hơn tới việc kiến tạo sự sống. Năm 2010, dưới sự dẫn dắt của ông, đội ngũ tại JCVI đã tạo nên một bước ngoặt chưa từng có khi chế tạo thành công tế bào vi khuẩn đầu tiên hoạt động hoàn toàn dựa trên nhiễm sắc thể tổng hợp hóa học.
Thành tựu chấn động này đã chính thức khai sinh lĩnh vực sinh học tổng hợp, cho phép con người có khả năng thiết kế và khởi động sự sống từ con số không.
Bên cạnh đó, tinh thần thám hiểm của J. Craig Venter còn vươn ra đại dương bao la thông qua chuyến hành trình Sorcerer II, nơi ông đã thu thập và giải mã hàng triệu gen vi sinh vật mới, làm phong phú thêm kho tàng tri thức sinh học của nhân loại vượt xa những gì từng được ghi nhận trước đó.
Hành trình cuộc đời của Venter là sự kết hợp giữa tinh thần dấn thân và sự kiên định phá vỡ mọi giới hạn. Xuất thân từ một gia đình quân nhân và từng phục vụ trong lực lượng y tế hải quân tại Việt Nam những năm 1960, chính những trải nghiệm khắc nghiệt thời chiến đã thôi thúc ông theo đuổi con đường y sinh.
Sau khi tốt nghiệp Đại học California cơ sở San Diego, ông nhanh chóng khẳng định vị thế của mình bằng phong cách làm việc quyết liệt, đôi khi đối đầu với giới học thuật truyền thống để bảo vệ những tư tưởng đổi mới.
Trong suốt sự nghiệp, ông đã sáng lập hàng loạt tổ chức và doanh nghiệp tiên phong như Celera Genomics, Human Longevity Inc., hay Synthetic Genomics, đồng thời vinh dự nhận Huy chương Khoa học Quốc gia và lọt vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất thế giới của tạp chí TIME.
Di sản mà J. Craig Venter để lại cho nhân loại không chỉ nằm ở những dữ liệu gen khổng lồ hay các tế bào nhân tạo đầu tiên, mà còn ở một triết lý sống mạnh mẽ về sự bất tử thông qua những cống hiến ý nghĩa cho cuộc đời.
Ông đã ra đi, nhưng tinh thần dám nghĩ khác, dám hành động nhanh và khát vọng không ngừng thúc đẩy khoa học phục vụ con người của ông sẽ còn mãi. Thế giới khoa học hôm nay nghiêng mình tiễn đưa một “người khổng lồ”, người đã thay đổi vĩnh viễn cách loài người nhìn nhận về bản thân và tương lai của sự sống.
